Edward Dereń: Nowy paradygmat w kształceniu i dokształcaniu nauczycieli.

Praca wydana – listopad 2014.

Słowo wstępne

Mija ponad 15 lat od wprowadzenia reformy sytemu edukacji szkolnej oraz ponad 10 lat od wejścia Polski w struktury UE. Zdaniem autora, rodzi to pilną konieczność podjęcia dyskursu i działań, które są wymuszane przez aktualne wyzwania, jakie stawia edukacji jednocząca się Europa i nowy typ kultury, którą N. Postman nazywa „technopolem”(….).

Autor w swej pracy starał się wskazać na wiele przyczyn, dla których edukację nauczycielską należy rozpatrywać jako jeden z doniosłych priorytetów rozwoju społecznego. Wydaje się, że autor podziela przekonanie o niezwykłej i niezastępowalnej roli nauczyciela   w procesie kształtowania rzeczywistości, która dominuje w większości poglądów pedeutologów od wieków, a już bardzo wyraźnie od czasów Jana Amosa Komeńskiego (….).

Z aprobatą należy odnieść się do przekonania autora, że miarą nauczycielskiego profesjonalizmu, nie jest ilość zdobytych certyfikatów czy biegłość w stosowaniu metod nauczania, które doprowadzają do zawężenia zawodowego horyzontu nauczyciela do roli swoistego technokratycznego specjalisty. Miarą jego rangi i siły wpływu na wychowanka jest osobowość wyrażona cechami umysłu i serca. Przypomina się tutaj piękna idea Jana Władysława Dawida, który w wychowaniu widział specyficzne działanie „miłości dusz ludzkich”(….).

Godną uwagi zaletą pracy jest wyrażone i udokumentowane przeświadczenie o tym   iż przenikanie teorii do praktyki oraz praktyki do teorii w aspekcie przyczynowo – skutkowym  w kształceniu i doskonaleniu nauczycieli, stanowi  kamień węgielny edukacji nauczycielskiej (…..).

Słuszne jest postrzeganie szkoły i nauczyciela nie tylko przez pryzmat naukowych rozpraw, lecz także dostrzeganie szkoły i nauczyciela z zewnętrznej perspektywy jako składnika życia całego społeczeństwa. Autor poddaje w wątpliwość wszystkie apele kierowane do nauczycieli, by zainteresowali się bogatym dorobkiem akademickiej nauki w zakresie pedagogiki, psychologii, socjologii czy filozofii. Autor w rozdziale pierwszym podrozdział III stara się pokazać, że apele i pokładane nadzieje w tym zakresie są nierealistyczne (….).

Lekarstwem na to jest szukanie kompromisu pomiędzy patrzeniem na szkołę z punktu widzenia: pedagogicznego, psychologicznego i socjologicznego. Wyrazem tego jest sformułowana i opisana nowa strategia kształcenia i doskonalenia nauczycieli (….).

Efektywne kształcenie nauczycieli stanowi punkt wyjścia do sprostania wyzwaniom XXI wieku i skutecznej edukacji w Polsce i Europie. Wszelkie poczynania związane   z edukacją i doskonaleniem nauczycieli dadzą się sprowadzić, zdaniem autora, do następujących zasad (….).

Ten autorski projekt kształcenia nauczycieli autor opiera na koncepcji „czynnościowo-zadaniowej” oraz na „dialogu i rozumieniu”. W treściach proponowanych zmian nawiązuje do psychologicznej teorii czynności T. Tomaszewskiego, teorii sprawnego działania  T. Kotarbińskiego oraz uwzględnia specyfikę działań nauczyciela, wyrażającą ciąg czynności występujących w pracy nauczyciela (…..).

Stąd też postulat autora organizowania kształcenia nauczycieli jako ciągu sytuacji zadaniowych, w których ujawniać się może wielość sposobów myślenia, wielość interpretacji zdarzeń edukacyjno – wychowawczych oraz wielość ich rozwiązań. Nauczyciel jako współtwórca drugiego człowieka, jak podkreśla autor, wpływa całą swoją osobowością na rzecz rozwoju drugiego człowieka, dlatego sam wymaga przygotowania nie tylko teoretycznego, ale też przygotowania do odpowiedzialności moralnej, odpowiedzialności za rozwój ucznia i rozwój własny (…..).

Autor w pracy kładzie nacisk  na taką edukację przyszłych nauczycieli, gdzie oprócz przygotowania merytorycznego, przygotowywany  będzie  do odpowiedzialności moralnej, mającej zapewnić ocenę i korektę poczynań właściwych nauczycielowi, którego przecież nikt, na co dzień nie kontroluje, a jedynymi świadkami jego działalności są   uczniowie(….).

prof. zw.  dr hab. Tadeusz Pilch (fragmenty słowa wstępnego).

====================================================================================

Wprowadzenie

Efektywność zmian i reform oświatowych w dużym stopniu zależna jest od jakości   i zakresu kształcenia i doskonalenia zawodowego nauczycieli, którzy winni organizować proces dydaktyczno-wychowawczy według nowoczesnych zasad polityki i praktyki oświatowej, w coraz większym stopniu uwzględniającej wyniki udokumentowanych   i dogłębnie sprawdzonych badań naukowych. Poszukiwanie dobrych wzorców w kształceniu nauczycieli, stało się  przedmiotem moich zainteresowań naukowych. Dałem temu wyraz   w trzech publikacjach zwartych na ten temat.

Wobec nowych paradygmatów oświatowych pojawia się pytanie, jak kształcić nauczyciela do funkcjonowania w nowej, zmieniającej się rzeczywistości, do podejmowania nowych zadań i realizacji odmiennej struktury potrzeb edukacyjnych uczącej się młodzieży  i dorosłych.

Poszukiwanie odpowiedzi na to pytanie stało się inspiracją do napisania pracy  „Nowy paradygmat w kształceniu i doskonaleniu nauczycieli”.

U progu drugiego dziesięciolecia XXI wieku obowiązkiem społeczeństwa i jego przedstawicieli jest spokojna i głęboka refleksja, która pozwoli znaleźć odpowiedź na nurtujące nas wszystkich współcześnie pytanie: kim był i jest nauczyciel w zglobalizowanej Europie. Istotne dla naszej wiedzy pedeutologicznej jest zastanowienie się nad sposobami przygotowania nauczyciela do zawodu. Jak wykazuje doświadczenie, jest to bardzo skomplikowana materia,  z którą borykamy się już od lat osiemdziesiątych XX wieku do dnia dzisiejszego (…..).

Wiek XXI jest stuleciem kompetencji. Oznacza to wzrost zapotrzebowania na fachowców o wysokich i wielorakich kwalifikacjach. Sprostać im może system edukacji narodowej, który będzie efektywnie przygotowywał swoich absolwentów do wielostronnej aktywności w świecie szybkich zmian. Kształcenie w wymiarze Europy wymaga innego niż dotąd spojrzenia na nasz kraj, Stary Kontynent i los człowieka. Chodzi w nim nie tylko   o umiejętności współistnienia, ale także o konsekwentne realizowanie zasad demokracji (…..).

Aktualnie przed polską szkołą stoją nowe zadania. Chodzi przede wszystkim  o przygotowanie młodego pokolenia do funkcjonowania w nowej rzeczywistości, gdzie nauka  i technologia stanowią o bycie jednostki. Za efekty takiej edukacji odpowiadają nauczyciele, dlatego ważną sprawą staje się ich odpowiednie przygotowanie do wykonywania zawodu,   co z kolei przekłada się na uczelnie wyższe kształcące nauczycieli, realizujące ten proces (…..).

W wielu analizach obecnego systemu kształcenia nauczycieli (szerzej na temat w treści pracy), wskazuje się na potrzebę jego modernizacji. Znawcy problematyki edukacji nauczycielskiej są zgodni co do tego, że modernizacja kształcenia nauczycieli powinna dotyczyć zarówno przygotowania teoretycznego jak i praktycznego (……). Postanowiłem również włączyć się do rozważań na ten temat, przygotowując koncepcję wielostronnego i etapowego procesu kształcenia kadr nauczycielskich dla współczesnej szkoły polskiej.

Konstrukcja nowego systemu kształcenia wymaga wielu przemyśleń i zmian programowych, wykorzystania doświadczeń naszych i zagranicznych, prac badawczych nad funkcjonującymi wcześniej a niedocenionymi do końca koncepcjami, dobrego rozpoznania potrzeb polskiej edukacji i przekonania o konieczności stworzenia systemu stabilnego  i jednolitego, który mógłby funkcjonować w dłuższym okresie (…….).

Przeszłość pozostawia nam do dyspozycji wiele koncepcji i poglądów oraz doświadczeń na temat kształcenia nauczycieli, dzięki którym ułatwione staje się dzisiaj podejmowanie decyzji w tych kwestiach przy założeniu, że nie trzeba przeszłości koniecznie naśladować, ale stratą byłoby z niej nie korzystać (….).

W systemie edukacji nauczycielskiej nie wykorzystuje się w sposób zadowalający dorobku nauk o wychowaniu, szkole i zawodzie nauczycielskim. Dlatego, między innymi, akcent pada na kształcenie „specjalisty” i to najczęściej jednej dyscypliny, a mniej na „pedagoga” i „człowieka”, który ma wspierać młodzież nie tylko w rozwoju intelektualnym, ale mieć na uwadze całościowy i wielostronny rozwój. Aby nauczyciel mógł efektywnie kształcić ucznia i oddziaływać na jego świadomość i aktywność, powinien znać teraźniejszość, patrzeć w przyszłość, a także przyjąć zasadę jedności wiedzy, przeżywania oraz zdobywania doświadczeń praktycznych i życiowych (….).

Realizacja przemian edukacyjnych w kształceniu nauczycieli jest działalnością skomplikowaną, nastawioną na rozwiązywanie problemów i wyzwań oraz wielce odpowiedzialną. Jest szansą i nadzieją, ale w przypadku, gdy nie zostanie w pełni dopracowana i nie zapewni się odpowiednich warunków do jej realizacji, może stać się powodem niezadowolenia społecznego (….).

Dyskusja o modelu kształcenia nauczycieli, jest dyskusją o kształcie przyszłości,  a wręcz o kształcie cywilizacji przyszłości. Bo wiara, że nauczyciela zastąpi jakiś  niesprecyzowany model maszyny, wbrew wyobrażeniom, którym zdają się ulegać  wyznawcy stechnicyzowanego świata, jest dziś nierealistyczna, a generalnie zgubna. Humanitaryzm bowiem jest wyłącznym atrybutem człowieka – nie świata robotów.

Dążenie do poznania człowieka i świata jest siłą intelektualną humanizmu  i społeczeństw. Bez humanitaryzmu człowiek albo zniknie, albo wróci do jaskini.

Edward Dereń (fragmenty wprowadzenia).

==================================================================================

 

Spis treści

Słowo wstępne

Wprowadzenie

Rozdział pierwszy

I. Przemiany systemu  edukacji – cele, zadania, uwarunkowania

  1. Reformy oświatowe i edukacyjne

2. Szkoła w okresie przeobrażeń

II.   Kształcenie nauczycieli w Polsce. Założenia i praktyka

1. Kształcenie i w latach 1918-1989

2.  Kształcenie po roku 1989

3.  Tendencje w kształceniu nauczycieli  w latach dziewięćdziesiątych

4.  Edukacja nauczycieli w świetle założeń reformy kształcenia nauczycieli

5.  Współczesne kształcenie nauczycieli w uczelniach wyższych

6.  Próba oceny współczesnego przygotowania do zawodu nauczycielskiego

7.  Opinie i oceny pedeutologów dotyczące edukacji nauczycielskiej

III.  Nauczyciele i edukacja w okresie transformacji ustrojowej

IV. Rekomendacja i uzasadnienie potrzeby zmian w systemie w edukacji nauczycieli

Rozdział drugi

Kierunki modernizacji kształcenia nauczycieli

I.    Proponowane kierunki zmian edukacyjnych

II.  Nauczyciel w kontekście europejskiego wymiaru edukacji

III. Pożądane działania modelowo – strukturalne w edukacji nauczycielskiej

IV. Potrzeba określenia roli państwa w edukacji

Rozdział trzeci

Propozycja nowego modelu kształcenia nauczycieli

I. Postulowana nowa jakość w kształceniu nauczycieli

1. Cele, zadania, metody oraz wartości w zakresie kształcenia

i doskonalenia nauczycieli

2. Przygotowanie do indywidualizacji działań przyszłego nauczyciela w procesie

dydaktyczno-wychowawczym szkoły

3. Przygotowanie do współpracy z rodzicami i środowiskiem

II. Dobór kandydatów do edukacji nauczycielskiej

1. Działania w zakresie preorientacji do zawodu nauczyciela

2. Kryteria doboru kandydatów do kształcenia w zawodzie  nauczycielskim

3. Dobór kandydatów na przyszłych nauczycieli

III.  Propozycja  nowego paradygmatu w zakresie  kształcenia nauczycieli oraz systemu

ustroju szkolnictwa nauczycielskiego

IV.  Rekomendowany dwupoziomowy systemu kształcenia nauczycieli

Pierwszy poziom kształcenia

1. Teleologiczne, pedagogiczne i psychologiczne podstawy pracy

dydaktyczno-wychowawczej  na pierwszym poziomie kształcenia nauczycieli

2. Przygotowanie do zawodu na pierwszym poziomie kształcenia nauczycieli

Drugi poziom kształcenia

Podsumowanie

Bibliografia

Materiały źródłowe

Tabele

Schematy

Ankiety

Aneks

Streszczenie

==================================================================================

Recenzje

Od co najmniej 20 lat nikt nie pokusił się nie tylko o totalną krytykę systemu kształcenia nauczycieli ale i przedstawienie filozoficzno-teleologicznego zarysu nowej koncepcji ich edukacji i doskonalenia. Oceny te są obiektywne i oparte o szerokie piśmiennictwo i własne osądy z badań i ewaluacji.  Edward Dereń w swojej kolejnej książce zaprezentował, w szczegółach przemyślany program edukacji nauczycielskiej, od naboru począwszy, na rocznej praktyce przedzawodowej skończywszy. Rozdział trzeci stanowi zasadniczą część całego opracowania. Zawiera m.in. credo pedagogiczne dot. systemu kształcenia i doskonalenia nauczycieli,   a zwłaszcza wykładnię nowej filozofii edukacji w tym zakresie. Zawarte w tekście autorskie projekty kształcenia  nauczycieli są oryginalne, dojrzałe, zawierają wszystko to o co dobijają się polscy pedeutolodzy (..).  Wysoko oceniam kolejną książkę autorstwa Edwarda Derenia.  Myślę, że ma ona wszystkie zalety dobrej książki o edukacji. Może uruchomić nowe myślenie i działanie w zakresie kształcenia i doskonalenia nauczycieli (…..).

Autor recenzowanej książki, zawarł w niej czytelne przesłanie jak można to zrobić. Nie wnikając w szczegóły, chce jednocześnie stwierdzić, że przedłożony mi manuskrypt zrobił na mnie ogromne wrażenie, zwłaszcza ze względu na wysoki profesjonalizm, ogromną wiedzę pedagogiczną i rozsądek z jakim Autor podszedł do tak trudnego tematu, jakim jest edukacja dostosowana do aktualnych potrzeb, a nawet wybiegająca  naprzód, uwzględniająca kroczące zmiany społeczne, ekonomiczne, industrialne i w końcu demograficzne. Gratuluję Autorowi pomysłu  i wyrażam swój szczery podziw za odwagę z jaką podjął się walki o nową szkołę (….).

prof.  nadzw. dr hab.  Piotr P. Barczyk (fragmenty recenzji).

Edward Dereń napisał ważną książkę nt. systemu kształcenia nauczycieli w Polsce, dokonując w niej solidnej analizy historii różnych rozwiązań, a na tym szerokim tle uzasadnił dwustopniowy model kształcenia nauczycieli. Książka ta w interesujący sposób łączy historię rozwiązań dotyczących systemów kształcenia nauczycieli z potrzebami współczesności  i niektórymi prognozami. Książka napisana przez Edwarda Derenia  dokładnie przedstawia historię i różne konsekwencje zmian w systemach kształcenia nauczycieli w solidny, udokumentowany sposób. Z tego względu książka ta ma istotne walory ekspertalne  i diagnostyczne (….).

Przerażające jest w tym kontekście wykazanie, że wiele niekorzystnych rozwiązań niszczyło wcześniejsze, dobre wzorce  i koncepcje organizacyjne.  Edward Dereń dobrze pokazuje, że rozwiązania powojenne w postaci Liceów Pedagogicznych, to swoisty bohater tamtej epoki. Absolwentom tych liceów i ich nauczycielom wiele zawdzięczamy w społecznej skali (…..).

Edward Dereń wykorzystuje zgromadzony w książce materiał z różnych ekspertyz dotyczący zmian i konsekwencji w systemach kształcenia nauczycieli, aby uzasadnić wartość dwustopniowego systemu kształcenia nauczycieli. Uzasadnienie to stanowi wartościową podstawę do dyskusji o nowych możliwościach organizacyjnych w tym zakresie. Taki dwustopniowy system, nie tylko  sprawdził się w przeszłości, ale ma też swoje uzasadnienie psychologiczne w badaniach nad genezą i rozwojem zainteresowań    w połączeniu ze zdolnościami umysłowymi. Wczesna diagnoza profilu zainteresowań   i zdolności uzasadnia rozwiązania dwustopniowe (…..).

prof. zw. dr hab. Czesław S. Nosal (fragmenty recenzji).

Przejdź do paska narzędzi