O powodzeniu procesu kształcenia może decydować wiele różnych czynników. Większość z nich dotyczy osoby nauczyciela. Inteligencja emocjonalna oraz empatia pozwalają w edukacji na wprowadzenie takiego przebiegu zajęć, by uwzględniając treści programowe, zaznaczyć rolę uczuć, wartości oraz systemu komunikacji potrzeb. Za ich pomocą budowane są prawidłowe relacje między nauczycielem i wychowankiem, które umożliwiają wzajemne zrozumienie, akceptację oraz podtrzymywanie tych stosunków poza „murami szkolnymi”.

Obserwacja współczesnej rzeczywistości edukacyjnej pozwala stwierdzić,  iż nauczycielowi stawia się obecnie coraz trudniejsze wymagania związane z jego zawodowym działaniem. Szkoła z instytucji kształcącej zmienia się dziś w główną instytucję wychowania. Wielu rodziców zrozumiało zbyt dosłownie tak sformułowane zadanie szkoły       i cały obowiązek w dziedzinie wychowania zrzuca chętnie na barki szkoły i nauczyciela. Najczęściej obarcza ich jedyną odpowiedzialnością za niepowodzenia w zakresie edukacji i wychowania. Jednak mądry        i kompetentny nauczyciel wie, jak rozgraniczyć pojęcia „uczyć” i „wychowywać”, zna swoją funkcję i jest świadomy tego, że nie tylko od niego zależy edukacja drugiego człowieka.

Ważną rolę powinni pełnić również rodzice bądź opiekunowie, których zadaniem jest wspieranie ucznia i pomoc nauczycielowi w rozwijaniu zdolności i przekazywaniu mu odpowiednich umiejętności oraz wiedzy. Kreatywny i inteligentny nauczyciel wie, jak należy „poprowadzić” proces kształcenia ucznia, by uwzględnić w nim jego rozwój, potrzeby oraz możliwości. Będąc przewodnikiem po świecie wiedzy, świadom tego, że posiada wartości moralne, jest inteligentny emocjonalnie i empatyczny łatwiej jest mu uczynić wychowanka dobrym młodym człowiekiem.

Wartości te z  jednej strony powodują, że jest on otwarty na potrzeby ucznia, z drugiej strony mogą przyczynić się do nadmiernego zaangażowania emocjonalnego, stresu oraz wypalenia zawodowego. Ich znaczenie i rola w procesie edukacyjnym jest wieloaspektowa.

W pracy zawodowej nauczyciela pojawia się szereg różnych, czasami występujących wobec siebie w opozycji uczuć. Pozytywne emocje przyczyniają się do większej satysfakcji  i zadowolenia z pracy. Dzięki nim wychowawca jest w stanie pobudzić uczniów do aktywności twórczej, a zarazem wyzwolić w nich samych pozytywne uczucia.  Postawmy pytanie, jakie są najważniejsze emocje w zawodzie nauczyciela. Ich odpowiedzi skupiają się głównie wokół pozytywnych odczuć, takich jak: satysfakcja, radość i zadowolenie. Natomiast  negatywne emocje, które występują w pracy wychowawcy, to takie jak: rozczarowanie, oburzenie, gniew, uczucie napięcia i lęku. Został tu wymieniony cały wachlarz uczuć, począwszy od radości, euforii, szczęścia, do poczucia strachu, zdenerwowania, zaskoczenia i zdziwienia.

Kluczowe znaczenie dla procesu edukacji mają emocje pozytywne, dzięki którym nauczyciel może osiągnąć wyznaczone cele i zaangażować się  w swoją pracę. Pozytywne emocje wywołują dobre nastawienie do danej sytuacji bądź osoby. Warunkują wyższą ocenę własnych możliwości, wspomagają w poszukiwaniu efektywnych i kreatywnych rozwiązań.

W literaturze wymienia się cztery główne emocje, które decydują o naszym działaniu: radość, smutek, gniew i strach[1].   Poprzez te emocje nauczyciele wyrażają swoje nastawienie do danej sytuacji lub zaistniałego problemu, zaangażowanie, chęć współpracy oraz gotowość do realizacji powierzonych im zadań. Jednak oprócz pozytywnych uczuć występujących  w pracy nauczyciela pojawiają się także negatywne.

Przygnębienie i smutek są emocjami związanymi z niemożnością realizacji celu, danej funkcji lub pozycji społecznej. Wywołuje to zniechęcenie  i odstąpienie od działania. W procesie kształcenia wyżej wymienione uczucia mogą spowodować zmęczenie, zobojętnienie, wyczerpanie emocjonalne, niemożność sprostania trudnościom merytorycznym. Niepokój i strach to emocje, które wynikają z przewidywania problemów. Źródłem takich emocji może być obawa przed niezrealizowaniem wyznaczonego materiału kształcenia, nadmiar materiału bądź brak współpracy i więzi między wychowawcą a uczniem.

Przygotowanie i umiejętności zawodowe nauczyciela mają duże znaczenie w procesie kształcenia ucznia. Należy jednak pamiętać, że nie tylko wiedza merytoryczna  i doświadczenie mogą pomóc mu w pracy dydaktyczno-wychowawczej, istotne są również jego cechy osobowościowe.

  1. Przybylska[2] jest zdania, że inteligencja emocjonalna może być odpowiedzią na ciągle zmieniające się oczekiwania społeczeństwa wobec nauczycieli. Dostrzega się możliwości aplikacji koncepcji inteligencji emocjonalnej w pracy pedagogicznej, analizując obszary znaczące     w stawaniu się pedagogiem. Wskazuje ona na wiele korzyści z posiadania inteligencji emocjonalnej:

 

  • podnosi kompetencje nauczyciela w zawodzie,
  • przyczynia się do wzrostu efektywności zawodowej i poczucia sukcesu zawodowego,
  • wspomaga rozwój osobowy nauczyciela,
  • ułatwia procesy współpracy i komunikowania się,
  • stymuluje inteligencję emocjonalną u uczniów,
  • przyczynia się do pogłębienia wiedzy na temat emocji,
  • stymuluje działania kreatywne,
  • pozwala podejmować lepsze decyzje w życiu prywatnym i zawodowym,
  • zwiększa odporność na stres,
  • zmniejsza ryzyko wypalenia zawodowego.

Znaczenie inteligencji emocjonalnej wynika z ogromnej roli, jaką emocje pełnią   w naszym życiu. Dzięki niej wzmacniane są kompetencje komunikacyjne i interpersonalne. Motywuje nas ona do podejmowania mądrych i społecznie wartościowych decyzji. Złożoność potrzeb edukacyjnych wskazuje na współdziałanie, empatię, komunikację i kreatywność jako podstawowe cechy profesjonalizmu nauczycielskiego.

Pierwszą osobą w życiu dziecka (oprócz rodziców), która kształtuje umiejętności społeczne oraz emocjonalne wychowanka, jest nauczyciel. Odgrywa on kluczową rolę  w rozwijaniu inteligencji emocjonalnej już od najmłodszych lat dziecka. Szczególna funkcja przypada nauczycielowi przedszkola, ze względu na różnorodność sytuacji edukacyjnych mających miejsce podczas codziennego pobytu wychowanka    w placówce. Praca nad kształtowaniem „mądrości emocjonalnej” wymaga od nauczyciela spostrzegawczości, cierpliwości oraz posiadania wiedzy o emocjach. By wychować dzieci inteligentne emocjonalnie, trzeba nauczyć się nowych sposobów porozumiewania się   z dzieckiem, nowych zasad budowania wzajemnych relacji. Poprawna komunikacja nauczyciel – uczeń opiera się na zasadzie wzajemnego zrozumienia, otwartości na potrzeby drugiej osoby, dyskrecji, wyczucia i zaangażowania.

Zawód nauczyciela wymaga nie tylko posiadania wiedzy merytorycznej, ale również umiejętności zdrowego i skutecznego funkcjonowania         w relacjach z samym sobą i innymi ludźmi. Ze względu na stały kontakt z uczniami, ich rodzicami, jak również ze współpracownikami warto, aby nauczyciele dążyli do doskonalenia cech, które sprawiają,  że mogą czuć się dobrze w swoim środowisku pracy. Potrzeba nam koncepcji edukacji, która obejmuje tak fundamentalne i niezbędne umiejętności, jak umiejętność panowania nad emocjami, rozwiązywania konfliktów      i zrywania z uprzedzeniami,  edukacja każdego dziecka w zakresie kompetencji społecznej i emocjonalnej powinna zostać włączona do programów nauczania.

Badania nad problematyką inteligencji emocjonalnej pokazują, że nauczyciele mają  świadomość tego, iż inteligencja emocjonalna przyczynia się do wzrostu efektywności zawodowej i poczucia sukcesu zawodowego. Są oni zdania, że zwiększa ona „odporność” na stres i wypalenie zawodowe. Inteligencja emocjonalna jest według nich związana z empatią,     z rozumieniem emocji własnych  i innych. W opinii nauczycieli jest ona postrzegana również jako gwarancja udanych relacji „nauczyciel – uczeń”. Uważają oni, że ludzie posiadający wysoki iloraz inteligencji emocjonalnej lepiej radzą sobie w różnych sytuacjach życia codziennego. Opinie nauczycieli skłaniają do wielu refleksji: inteligencja emocjonalna znacznie ułatwia porozumienie między nauczycielem a uczniem. Umożliwia ona indywidualizowanie procesu dydaktyczno-wychowawczego, biorąc pod uwagę stan emocjonalny, potrzeby i możliwości ucznia. Nauczyciel, który inteligentnie zarządza swoimi emocjami, może tę sztukę wzmacniać w uczniach. Spośród zdolności tworzących inteligencję emocjonalną najważniejszy wydaje się sposób, w jaki nauczyciel  radzi sobie z emocjami, zwłaszcza tymi negatywnymi. „Mądrość emocjonalna” czyni z nauczyciela autentycznego przywódcę. Od inteligencji emocjonalnej zależą dobre kontakty międzyludzkie oraz relacje partnerskie, w tym również zawodowe

Kompetencje emocjonalne pozwalają rozumieć i doceniać zarówno tych będących naszym przeciwieństwem jak i tych, którzy są do nas  w pewnym stopniu podobni. Inteligencja zostaje do końca życia, ale należy cały czas pracować nad wzmocnieniem jej słabych stron. Nauczyciele w swej pracy  powinni wzmacniać  korzyści płynące z posiadania takich cech jak: asertywność, inteligencja emocjonalna, kreatywność i empatia. To właśnie na te cechy powinien być kładziony nacisk w kształceniu nauczycieli. Inteligencja emocjonalna rozumiana jest przez nauczycieli jako umiejętność panowania nad emocjami, jak również jako kompetencja, dzięki której czują się pewni siebie, lepszą mają empatię oraz lepiej wiążą ją  z rozumieniem poziomu uczuć oraz stanów emocjonalnych. Jest ona łączona także ze stabilnością psychiczną. Dzięki inteligencji emocjonalnej nauczyciele znają reguły rządzące emocjami oraz potrafią je zrozumieć. „Mądrość emocjonalna” to zapał i wytrwałość                             w dążeniu do celu, to swego rodzaju umiejętność społeczna, a także pewien system zachowań ludzkich. Za jej pomocą można łatwiej nawiązywać kontakty ludzkie oraz lepiej się prezentować w oczach innych. Kompetencje emocjonalne zostały uznane przez nauczycieli jako ważne w ich życiu i pomocne w rozwiązywaniu problemów bądź konfliktów.

Inteligencja emocjonalna nie jest determinantem sukcesu życiowego człowieka, może jedynie wspomóc jego odniesienie. Najważniejsza jest jednak wiedza i doświadczenie, które są warunkami powodzenia zawodowego. Mając do czynienia z osobami inteligentnymi emocjonalnie, jak również empatycznymi, sami uczymy się wyrażać nasze emocje, kontrolować je i w taki sposób je wyrażać, by przekazać innym nasze najbardziej szczere  i istotne odczucia. Jesteśmy w stanie komunikować swoje potrzeby, myśli, wyrażać bez obaw własne zdanie. Będąc               w otoczeniu takich osób – sami zaczynamy dbać o to, by stać się lepszymi, niż jesteśmy.

Badania nad inteligencją emocjonalną pokazują, że ludzie, którzy rozumieją swoje emocje oraz emocje innych osób, mają wysokie kompetencje społeczne, dzięki którym zyskują nie tylko na płaszczyźnie zawodowej, ale także prywatnej. Koncepcja ta wydaje się mieć silne podstawy i ogromne pole zastosowań. Z biegiem czasu zyskała na znaczeniu, dziś mówi się   o swoistym „przełomie emocjonalnym”, który stał się częścią naszego życia. To właśnie o niej piszą badacze, napawając nas nutą nadziei na lepszą rzeczywistość edukacyjną. Choć nie jest ona głównym determinantem powodzenia w pracy, koreluje z innymi kompetencjami nauczyciela.

Dość powszechnym i bardzo negatywnym zjawiskiem współczesnej szkoły są nauczyciele przenoszący swoje emocjonalne problemy na uczniów. Z tego powodu uczniowie doświadczają traumatyzujących emocji, a więc złości, zniechęcenia, agresji, niesprawiedliwości, lekceważenia itp.  Dość powszechne np. wśród uczniów jest obserwowanie nauczyciela, by ocenić „w jakim dziś jest humorze”. Nauczyciel, który demonstruje bądź ujawnia tzw. „humor”, zdradza w sposób oczywisty niską samoświadomość, a tym samym   i brak kompetencji pedagogicznych. W związku z tym jego działania pedagogiczne nie mają szans na stanie się konstruktywnymi, wartościowymi  i rozwojowymi.

 

W krajach Europy Zachodniej i USA nie ma szans na pracę nauczyciel, który nie przeszedł psychoterapii, treningów interpersonalnych czy treningów uwrażliwiających. Te metody rozwoju osobowości a zrazem umiejętności konstruktywnej komunikacji interpersonalnej wpisane są   w programy kształcenia nauczycieli. Dzięki nim przyszli nauczyciele mają szansę na rozwój świadomości samego siebie. Uwzględnienie tych technik   w kształceniu pomaga w dokonaniu selekcji kandydatów z nieadekwatną do tego zawodu osobowością.

 

Na model stosunków między nauczycielem a uczniem mają dziś ogromny wpływ procesy i przemiany dokonujące się w życiu społecznym, kulturze i oświacie. Powtórzę raz jeszcze, skoro postulujemy nowy typ stosunków między nauczycielem a uczniem, to nie ulega wątpliwości, że sprawą podstawową dla przeorientowania roli nauczyciela w tym zakresie jest nowy typ stosunków między uczelniami kształcącymi nauczycieli a systemem oświaty   i zawodem nauczyciela, miedzy instytucjami nauki, kadrą naukowo dydaktyczną   a kandydatami na nauczycieli kształcącymi się w uczelniach, między uczelniami kształcącymi a rozwojem nauki.

W tej sytuacji powstaje pytanie, jak przygotować nauczyciela, by ożywić proces kształcenia i wychowania szkolnego, jak uczynić go mądrym, ciągłym dialogiem, jak kierować rozwojem ucznia, by przygotować go do samokształcenia, samodoskonalenia, jak przekształcić nauczanie ucznia, z nauczania tylko przedmiotowego w nauczanie podmiotu  jakim jest uczeń  z  całą złożonością jego osobowości? Jak wyposażyć nauczyciela w wiedzę o złożoności ludzkiej psychiki, o formach jej przejawiania się? Jak przełamać uporczywą niechęć nauczyciela i szkoły do uznawania wielości dziecięcych i młodzieżowych indywidualności, temperamentów, aspiracji i dążeń? Jak zerwać z praktyką pedagogiczną, która z jednej strony premiuje silnych, wytrwałych, odważnych, potulnych grzecznych,  a z drugiej strony – gani  i karze ludzi powolnych, nie przystosowanych?

Edward Dereń

Odpowiedzi na te i inne pytania staram się poszukiwać w mojej najnowszej pracy: „Nauczyciele w XXI wieku” która aktualnie jest przygotowywana do druku w pierwszym kwartale 2018 roku.

[1] G. Mietzel, Psychologia kształcenia, Gdańsk 2002, s. 97–98

[2] I. Przybylska, Inteligencja emocjonalna jako kluczowa kompetencja współczesnego nauczyciela, Katowice 2006, s. 88.

 

Emocje w zawodzie nauczyciela, jako nie doceniany element warsztatu jego pracy
Przejdź do paska narzędzi