Od wielu już lat pogłębia się kryzys roli i funkcji nauczyciela we współczesnych systemach edukacyjnych. Jest to kryzys poważny i społecznie dotkliwy, kryzys tkwiący   u podstaw kryzysu szkoły w ogóle. Posiada on różnorakie źródła i uwarunkowania, różne też są jego przejawy. Zasadniczym jednak wyrazem jest powiększająca się dysproporcja pomiędzy rosnącymi i komplikującymi się zadaniami w zakresie edukacji a także możliwościami ich skutecznego wypełniania przez nauczyciela.

Ulegająca osłabieniu i ograniczeniu funkcja wychowawcza i kształcąca szkoły wszystkich typów i szczebli, odsłania niedomogi instytucjonalnych i organizacyjnych jej struktur czy zorganizowanych procesów dydaktyczno-wychowawczych, ale także i niemoce podmiotowej aktywności nauczyciela.

Rosnący kryzys zaufania do szkoły rozciąga się na obecnego nauczyciela i instytucje powołane do kształcenia stanu nauczycielskiego.

Najostrzej zarysowuje się niezadowolenie społeczne lub wręcz rozczarowanie z wychowawczej  funkcji obecnej szkoły, w tym – przede wszystkim– nauczyciela.  Jedną z przyczyn ograniczeń czy nawet pewnej deformacji roli zawodowej nauczyciela jest, jak sądzę, tradycjonalizm w zakresie ogólnego modułu kształconego nauczyciela przez uniwersytety  i uczelnie pedagogiczne. Tradycjonalizm ten polega na tym, że ulegając świadomie lub nieświadomie dziewiętnastowiecznej koncepcji nauki jako dziedziny podzielonej na dyscypliny lub subdyscypliny i nie uwalniając się dostatecznie od scjentystycznej wiary w rozstrzygającą moc nauki  w procesie kształcenia człowieka, tej właśnie nauki wewnętrznie poszufladkowanej, przygotowujemy specjalistów w zakresie określonych dyscyplin naukowych (np. matematyki, biologii, historii) do wtórnego nauczania owych dyscyplin.

Inaczej, ucząc wybranych przedmiotów, tzw. kierunkowych przedmiotów studiów, przygotowujemy kandydata mylnie nazwanego nauczycielem, do nauczania określonego przedmiotu, np. historii, matematyki itp. Czyniąc to, popadamy w wielką i szkodliwą mistyfikację pedagogiczną: wyuczać wszak kogoś matematyki do nauczania matematyki, biologii do nauczania biologii itp. nie oznacza jeszcze i oznaczać nie może przygotowania nauczyciela, szczególnie dla współczesnej szkoły.

Nauczyciel w współczesnej szkole powinien być przygotowany do złożonej i osobliwej jego roli zawodowej nie tylko przez wprowadzenie go w treści merytoryczne określonych specjalizacji naukowych i przez wyrabianie w nim podstawowych umiejętności dydaktycznych, ale także przez udział   w odpowiednich formach praktyki społecznej, kulturowej, oświatowej itp. W toku kształcenia nauczycieli powinniśmy zadbać       o kształtowanie jego osobowości, postaw, charakteru itd., mając na celu wyrobienie u kandydata na nauczyciela odpowiednich predyspozycji, nastawień i umiejętności do szeroko pojętej działalności wychowawczej, personalnego i osobo twórczego kontaktu z młodzieżą.

Zgodnie ze współczesnymi koncepcjami pedagogicznymi dotyczącymi tej kwestii oraz najnowszymi psychologicznymi teoriami osobowości – w nowoczesnym, spełniającym podstawowe wymogi nauki i praktyki kształceniu chodzi, nie tylko o przekaz określonych informacji naukowych, odpowiednio dobranych i ustrukturalizowanych, nieustannie odświeżanych i aktualizowanych, ale o wiele dalszych, w praktyce dydaktycznej nie dość docenianych i urzeczywistnianych, a przecież koniecznych zadań, takich zwłaszcza jak: wyrabianie zdolności rozumienia tych informacji, praktycznego ich wykorzystania, poznawanie podstawowych prawi właściwości rzeczywistości, ukazywanie sposobów uprawiania poznania naukowego, dróg dochodzenia do prawd naukowych, głównych zasad rozumienia problemów nauki.

W procesie kształcenia nauczycieli powinniśmy zadbać o uczenie umiejętności prawidłowego samokształcenia, wyrabianie motywacji do tej czynności i zainteresowań poznawczych, o wyrabianie umiejętności samodzielnego i krytycznego myślenia, rzetelności i otwartości umysłu, twórczych nastawień umysłu, niedogmatycznego stosunku do treści wyuczonych. Łączenie  w procesie dydaktycznym tych różnych i trudnych     w urzeczywistnianiu celów jest jednak niezbędne do dostatecznego przygotowania młodego człowieka do jego adaptacyjnych kontaktów ze światem zewnętrznym, do poznawczo-rozumiejących i praktyczno-instrumentalnych doń odniesień. Jeśli chce się osiągać cel strategiczny prawidłowo uprawianej, a więc i skutecznej edukacji, to nie możemy uprawiać tak zwanego czystego kształcenia, to znaczy wyłącznego formowania wiedzy ani też poza kształcącego wychowania, to znaczy rozwijania jedynie uczuć, motywacji, zainteresowań, aspiracji, postaw, sztuki życia jednostkowego i zbiorowego.

Struktura ludzkiej osobowości jest bowiem tak złożona, a zarazem bardziej lub mniej wewnętrznie zintegrowana, że można złożoną ludzką osobowość efektywnie kształtować jedynie przez wielorakie oddziaływanie adresowane równocześnie na różne jej struktury: intelektualną, emocjonalną, wolicjonalną, motoryczną itp.

Specyfiką pracy nauczyciela jest pełnienie wielu różnorodnych ról zawodowych. Ich dynamika jest następstwem ogólnych przemian społecznych, zmian dotyczących bezpośrednio edukacji   i modelu współczesnej szkoły oraz przeobrażeń wewnątrz zawodowych. Przemiany dokonujące się w naszym kraju niosą ze sobą szereg wyzwań i problemów. Zjawiska te  w dużym stopniu dotknęły edukację szkolną.

Dzisiaj żyjemy w świecie nie stabilnym,  z brakiem wytyczonej perspektywy. Nauczyciel XXI wieku to już nie jest tylko surowy, wymagający nauczyciel, którego zadaniem jest przekazać dzieciom bezdyskusyjną wiedzę programową, to przede wszystkim osoba, która pomaga odnaleźć się uczniom w świecie współczesnym.

Rosnąca rola edukacji współczesnej powoduje rosnące zainteresowanie nauczycielem oraz uczniem w osobowych relacjach w procesie nauczania i wychowania. Nauczyciel, a wraz z nim edukacja i wychowanie wpisane są w ludzką egzystencję oraz w dużej mierze kształtują jej przebieg, bowiem jakość edukacji ma istotne znaczenie dla twórczego, satysfakcjonującego, i odpowiedzialnego życia oraz funkcjonowania człowieka. Praca z ludźmi wymaga bowiem kultury pedagogicznej i psychologicznej.

Jakość edukacji zależy od nauczyciela, który realizuje cele zarówno kształcące a także wychowawcze. Skłania to do stawiania pytań, w jakim stopniu mechanizmy instytucjonalne  i uruchamiane  w związku z nimi praktyki sprzyjają kreowaniu jakości wiedzy i kształcenia jakie mogą rodzić wątpliwości, tłumaczące choćby w części pojawiające się w tej dziedzinie problemy w Polsce.

     Stawiane coraz częściej współcześnie pytania, czym dzisiaj jest nauka, szkoła, uniwersytet   w aspekcie dostrzegalnych przekształceń w Polsce stają się niezmiernie kłopotliwe.

W książce „Tworzenie nowego systemu kształcenia nauczycieli” – pojawiają się ważne  i zasadnicze pytania. Powiedziano kiedyś, że źródłem filozofii było stawianie pytań, a w jej dziejach ważniejszą rolę odegrały postawione właściwie pytania niż proponowane odpowiedzi. Autor stawia wiele pytań, m.in.: czy fakt, że ukończyło się studia pedagogiczne lub specjalistyczne z bardzo dobrymi ocenami świadczy o tym, że posiadamy tym samym zdolność i umiejętności do pełnienia roli współczesnego nauczyciela?

W odpowiedzi formułuje szereg następnych pytań i stara się poszukiwać na nie odpowiedzi.

A oto niektóre z nich: Jaki ma być nauczyciel współczesny? Jaką osobowością ma być współczesny nauczyciel? Jakie są trudności i dylematy tego zawodu? Jaki jest zakres oraz poziom pełnienia funkcji zawodowych przez nauczycieli? Na ile współczesny nauczyciel jest profesjonalistą? Czy współcześni nauczyciele są właściwie przygotowani do nowej roli   w edukacji XXI wieku tj. przesunięcia akcentu edukacyjnego z „powiem ci, czego masz się nauczyć”, na „pokażę ci, jak się tego nauczyć i że dobrze jest to umieć”? Jakie powinno być jego kształcenie, aby przystawało do wymogów zmieniającej się rzeczywistości, nowej cywilizacji naukowo-cybernetycznej? Czy obecny sposób jego kształcenia i dokształcania odpowiada potrzebom cywilizacyjnym XXI wieku? Jakie kompetencje   i kwalifikacje powinien posiadać nauczyciel nowych czasów? Jakie relacje osobowe powinny zachodzić między nauczycielem   i uczniem? Czy współczesny nauczyciel posiada odpowiednie przygotowanie i możliwości do ocenia uczniów w dobie cywilizacji informatycznej? Rozważania na te    i inne tematy znajdziemy w treściach książki.

Zawód nauczyciela wymaga wiedzy nie tylko z nauczanego przedmiotu, ale też solidnego przygotowania psychologiczno-pedagogicznego i socjologicznego oraz filozoficznego, umiejętności i sprawności oraz właściwych cech osobowych, które pozwolą na wypełnianie wszystkich funkcji dydaktycznych, wychowawczych i społecznych w szerokim tego słowa znaczeniu, które są wpisane w profesję nauczycielską a których nmożna traktować jako dodatku do znajomości nauczanego przedmiotu.

Osobiste wartości nauczyciela stanowią nieodzowny warunek pożądanego oddziaływania pedagogicznego, są źródłem, z którego czerpie siłę pedagogicznego działania, lecz one same w sobie nie przesądzają jeszcze wyniku tego oddziaływania. Wynik ten zależy od odpowiednich stosunków między nauczycielem a uczniem, od metod, środków i form organizacyjnych jego pracy nad kształtowaniem osobowości wychowanków.

W pracy „Tworzenie nowego systemu kształcenia nauczycieli” profesjonalność,   skuteczność działań nauczyciela rozpatrywana jest m.in. przez pryzmat doboru kandydatów do zawodu nauczycielskiego, ich kształcenia, cech osobowych nauczyciela, kompetencji, rozwoju zawodowego i jego uwarunkowań, relacji z innymi podmiotami edukacyjnymi, a także poprzez ukazanie etycznego wymiaru zawodu.

Środowiska edukacyjne, gospodarcze i polityczne, a przede wszystkim sami nauczyciele, zarówno szkolni, jak i akademiccy, nie są powiązani wspólnym celem dobrej edukacji, zbyt słabe są bowiem więzi między środowiskami akademickimi i szkolnymi, a to stanowi istotną słabość w edukacji XXI wieku. W dzisiejszym świecie powszechna edukacja na tyle tylko wzmacnia potencjał rozwojowy i spójność społeczną, na ile potrafi uniknąć uniformizacji, na ile personalizuje metody pracy z uczniem i studentem. To jest sedno problemu współczesnych systemów edukacji. Jest to również główny kontekst niezbędnych przemian współczesnej roli nauczyciela.

Dziś nauczyciele tworzą jedną z najliczniejszych grup zawodowych, dość różnorodną, lecz jednocześnie z silnym wspólnym poczuciem tożsamości. Stanowi to siłę, i słabość na drodze do tworzenia się nowej roli nauczyciela.

Tymczasem to jacy, będą nauczyciele, jest jednym z wyznaczników zdolności do długotrwałego rozwoju kraju. Świat rutyny w życiu zawodowym odchodzi w przeszłość, okres edukacji powinien ucznia przygotować do nowej rzeczywistości, przygotować go do nowych ról w dorosłym życiu,  a szkoła jest jeszcze często oparta na rutynie.

Ważnym aspektem we współczesnej edukacji jest szybki rozwój technologiczny, który ma miejsce w XXI wieku. To tworzy nową jakość w edukacji dla uczniów i nauczycieli, powoduje, że współcześnie nauczyciel, to osoba, która w świecie tabletów, komórek, komputerów i gier musi zachęcić uczniów do nauki, do chęci odkrywania świata, musi umieć silnie motywować uczniów do działania, angażując ich poprzez zadania motywacyjno-problemowe.

Czasy współczesne w edukacji powodują, że nauczyciel nieustannie musi doskonalić swoją wiedzę i umiejętności oraz umiejętnie wykorzystywać współczesną technologię.

Zatem nie może zamykać swojej wiedzy na nowe zdobycze oraz pozostawać przy starych sprawdzonych przez niego metodach pracy, ponieważ młodzież, którą uczy obecnie nie jest taka, jak ta, którą uczył na przykład dwa lata wcześniej. Dzisiejsze dziecko jest bardzo nowoczesne, obyte z nowoczesnymi osiągnięciami technologicznymi.

Zawód nauczyciela jest zawodem zaufania publicznego i powinien być otoczony szczególną troską ze strony państwa ze względu na zakres oddziaływania nauczycieli na kolejne pokolenia uczniów

Tym i innym zagadnieniom poświęcona jest moja najnowsza praca, która jest przygotowana do wydania

   „Tworzenie nowego systemu kształcenia nauczycieli”

Czas na zmiany w systemie kształcenia nauczycieli
Przejdź do paska narzędzi