W Polsce, jak również w innych krajach, w ostatnich dziesięcioleciach w zmieniających się warunkach społeczno-ustrojowych, rozważania i badania nad nauczycielską profesją usytuowane zostały w perspektywie aksjologicznej[1]. Badania nad rolą nauczyciela w procesie edukacji i powszechne przekonanie społeczne co do jego kluczowej roli w całym procesie kształtowania osobowości społecznej ucznia w okresie wczesnoszkolnym i szkolnym, wywołały wielość koncepcji podejmujących próby uporządkowania tożsamości nauczycielskiej. Zmieniająca się na przestrzeni czasu rzeczywistość edukacyjna powodowała zmianę spojrzenia na rolę i miejsce nauczyciela w tej rzeczywistości. Zmieniały się poglądy na rolę szkoły w tych procesach, dominowały  poglądy,   że o jakości pracy szkolnej decyduje to co dzieje się w klasie szkolnej. Podstawowym zadaniem nauczyciela jest tworzenie odpowiedniego otoczenia edukacyjnego, zarówno psychicznego jak i fizycznego umożliwiających dzieciom i młodzieży zdobywanie własnych doświadczeń oraz działań umożliwiających proces skutecznego zdobywania wiedzy. Dominowały poglądy i dominują współcześnie, że nauczyciele wraz  z uczniami stanowią główny podmiot procesu kształcenia    i wychowania.

 

Począwszy od wyodrębnienia się zawodu nauczycielskiego, dominujący problem literatury pedeutologicznej stanowi osobowość nauczyciela ujmowana w różnych aspektach, zależnie od ogólnych koncepcji osobowości[2]. Zasadniczy nurt rozwoju nauki o nauczycielu przewija się od ujmowania wzorowej osobowości rozumianej jako zespoły cech wewnętrznych, poprzez badania zależności osobowości nauczyciela od różnorodnych czynników wewnętrznych, utożsamianych z silnie wyrażanym dążeniem do zajmowania się określonym rodzajem działalności, która to działalność (zawodowa) przynosi wewnętrzną satysfakcję. Dążenia te pojawiają się w człowieku dość wcześnie. W powołaniu nauczycielskim zaznacza się dodatkowo upodobanie do kontaktowania się z dziećmi w pracy i wśród dzieci. Badania zależności osobowości nauczyciela od różnorodnych czynników zewnętrznych, działających  w trakcie wykonywania zawodu, odnoszą się także do badania osobowości aktywnej, świadomej własnego „ja”, dynamicznej, przedsiębiorczej w trakcie działania w konkretnych, rzeczywistych warunkach, w świetle mechanizmów samoregulacji, polegającej m.in.: na potrzebie twórczego działania pedagogicznego, skłonności do takiego działania i uzdolnienia do pracy pedagogicznej.

 

Kompetencje i profesjonalność oraz osobowość nauczyciela – wychowawcy, badanie ich oraz tworzenie osobowego wzoru człowieka, który bezpośrednio kształtuje wiedzę i moralność młodych pokoleń, w każdej epoce historycznej należy do spraw pierwszorzędnej wagi. Jedną z przyczyn ograniczeń czy nawet pewnej deformacji roli zawodowej nauczyciela jest głównie sposób kształcenia nauczycieli na uniwersytetach i innych uczelniach kształcących kandydatów na nauczycieli. Tradycjonalizm ten polega na tym,  że ulegając świadomie lub nieświadomie koncepcji nauki jako dziedziny podzielonej na dyscypliny lub subdyscypliny i nie uwalniając się dostatecznie od scjentystycznej wiary  w rozstrzygającą moc nauki w procesie kształcenia człowieka, tej właśnie nauki wewnętrznie poszufladkowanej – przygotowujemy specjalistów w zakresie określonych dyscyplin naukowych (np. matematyki, biologii, historii) do wtórnego nauczania owych dyscyplin. Inaczej, ucząc wybranych przedmiotów, tzw. kierunkowych przedmiotów studiów, przygotowujemy kandydata mylnie nazwanego nauczycielem, do nauczania określonego przedmiotu, np. historii, matematyki itp. Czyniąc to, popadamy w wielką i szkodliwą mistyfikację pedagogiczną: wyuczać wszak kogoś matematyki do nauczania matematyki, biologii do nauczania biologii itp. nie oznacza jeszcze i oznaczać nie może przygotowania do pełnienia roli nauczyciela – wychowawcy.

 

Nauczyciel w współczesnej szkole powinien być przygotowany do złożonej  i osobliwej jego roli zawodowej nie tylko przez wprowadzenie go w treści merytoryczne określonych specjalizacji naukowych i przez wyrabianie w nim podstawowych umiejętności dydaktycznych, ale także przez udział w odpowiednich formach praktyki społecznej, kulturowej, oświatowej itp. oraz przez kształtowanie jego osobowości, postaw, charakteru itd., mając na celu wyrobienie u kandydata na nauczyciela odpowiednich predyspozycji, nastawień i umiejętności do szeroko pojętej działalności wychowawczej, personalnego  i osobo twórczego kontaktu z młodzieżą, rozumiejącego i doradczego stosunku do problemów wynikających  z osobowego rozwoju ucznia, twórczego kontaktu z kulturą, aktywnego współuczestnictwa  w środowisku społecznym. Zgodnie ze współczesnymi koncepcjami pedagogicznymi dotyczącymi tej kwestii[3]  oraz najnowszymi psychologicznymi teoriami osobowości – w nowoczesnym, spełniającym podstawowe wymogi nauki i praktyki kształceniu, chodzi nie tylko o przekaz określonych informacji naukowych, odpowiednio dobranych i ustrukturalizowanych, nieustannie odświeżanych i aktualizowanych, ale o wiele dalszych,  w praktyce dydaktycznej nie dość docenianych i urzeczywistnianych, a przecież koniecznych zadań, takich zwłaszcza jak:

  • wyrabianie zdolności rozumienia tych informacji i praktycznego ich wykorzystania;
  • poznawanie podstawowych praw i właściwości rzeczywistości;
  • ukazywanie sposobów uprawiania poznania naukowego;
  • poznawania dróg dochodzenia do prawd naukowych;
  • poznawania głównych zasad i problemów nauki;
  • uczenia umiejętności prawidłowego samokształcenia;
  • wyrabianie motywacji do tej czynności i zainteresowań poznawczych;
  • wyrabianie umiejętności samodzielnego i krytycznego myślenia;
  • wyrabianie rzetelności i otwartości umysłu;
  • doskonalenie twórczych nastawień umysłu;
  • unikanie niedogmatycznego stosunku do treści wyuczonych.

Łączenie w procesie dydaktycznym tych różnych i trudnych w urzeczywistnianiu celów jest jednak niezbędne do dostatecznego przygotowania młodego człowieka, do jego adaptacyjnych kontaktów ze światem zewnętrznym, z wykorzystaniem poznawczo-racjonalnych i praktyczno-instrumentalnych doń odniesień. Jeśli chce się osiągać cel strategiczny prawidłowo uprawianej, a więc i skutecznej edukacji oraz rozwoju osobowości, to nie możemy uprawiać tak zwanego czystego kształcenia, to znaczy wyłącznego formowania wiedzy i cech poznawczych ani też poza kształcącego wychowania, to znaczy rozwijania jedynie uczuć, motywacji, zainteresowań, aspiracji, postaw, sztuki życia jednostkowego i zbiorowego. Struktura ludzkiej osobowości jest bowiem tak złożona,   a zarazem bardziej lub mniej wewnętrznie zintegrowana, że można złożoną ludzką osobowość efektywnie kształtować jedynie przez wielorakie oddziaływanie adresowane równocześnie na różne jej struktury:

  • intelektualną;
  • emocjonalną;
  • wolicjonalną;
  • motoryczną itp.

Nadrzędnym celem edukacji akademickiej jest odkrywanie, rozwijanie i eksponowanie kreatywnego potencjału studenta. Wymaga to odejścia od przekazywania gotowej wiedzy i skupienia uwagi na wszechstronnym rozwoju osobowości i uczenia się dla życia.

Duże znaczenie dla efektywności pracy dydaktyczno-wychowawczej ma profesjonalność nauczyciela. Dlatego też sylwetka zawodowa nauczyciela nurtuje teoretyków  i praktyków nauk pedagogicznych, psychologicznych i filozoficznych. Przedstawiciele  tych nauk interesowali się na przestrzeni lat zarówno nauczycielem w wymiarze teoretycznym i idealnym jak i w wymiarze rzeczywistym.

Współczesna cywilizacja stawia przed oświatą szereg złożonych i trudnych zadań. Analizując proces wychowania we współczesnej szkole, coraz wyraźniej musimy zwracać uwagę na rolę nauczyciela, któremu stawia się duże wymagania, nie tylko co do jego wiedzy i umiejętności pedagogicznych, ale również co do moralnego poziomu jego własnej osobowości. Przedmiotem rozważań w rzeczywistości szkolnej jest nauczyciel, który kieruje procesem rozwoju uczniów w szkole, ocenia ich postępy oraz stanowi dla nich wzór osobowy. W nim to tkwi potencjał wyzwalający największe możliwości wszechstronnego rozwoju dziecka.  Dlatego tak bardzo ważnym aspektem w pracy dydaktyczno – wychowawczej jest  osobowość nauczyciela, jego  osobisty kontakt   z uczniami oraz wypracowanie sobie autorytetu.

[1] Aksjodeontologiczne aspekty relacji osobowych w procesach edukacyjnych. Red. M. Wołoszyn. Bydgoszcz 1997

[2] W. Okoń, Osobowość nauczyciela. Opracowanie i wstęp. Warszawa 1959, s. 226 (i kilka wydań późniejszych).

[3] Przykładowo: H. Kwiatkowska: Edukacja nauczycieli. Konteksty – Kategorie – Praktyki. Warszawa 1997;

Alternatywne modele kształcenia nauczycieli, pod red. M. Ochmańskiego.  Lublin 1995

Nauczyciel we współczesnej edukacji
Przejdź do paska narzędzi